Pa­ler­mo ya da eski Yu­nan­ca adıy­la büyük liman an­la­mı­na gelen Pa­nor­mos; altın ça­ğı­nı 11. yüz­yıl­da haçlı se­fer­le­ri ile bu­ra­yı alan Nor­man­lar yani Vi­king­ler dö­ne­min­de ya­şa­mış. Nor­man­lar, ro­ma­nesk ve arap bi­zans tar­zı­nı har­man­la­ya­rak mi­ma­ri­si zıt­lık­lar­la dolu bu şehre dam­ga­la­rı­nı vur­muş­lar. Daha sonra ken­di­le­ri­ne Av­ru­pa kı­ta­sın­dan ve­ri­len bu­gün­kü adı Nor­man­di­ya olan kuzey ül­ke­le­ri­ne yer­leş­miş­ler. Şehri ge­zer­ken mi­ma­ri ya­pı­lar­da­ki te­zat­lı­ğı, bir­bi­riy­le muh­te­şem bir uyum­la har­man­lan­mış kül­tür bi­ri­ki­mi­ni siz de hemen fark ede­cek­si­niz.

“Si­cil­ya’sız bir İtalya, ruhta bir resim 
oluş­tur­maz; her şeyin anah­ta­rı bu­ra­da.”
Go­et­he, 13 Nisan 1787’de Pa­ler­mo’day­ken bu söz­le­ri söy­le­di­ğin­de neyi kas­tet­miş­ti, bil­mi­yo­rum. Ama Si­cil­ya’yı ta­nı­dık­ça, bu ada­nın İtalya’yı an­la­ma­nın çok öte­sin­de, başlı ba­şı­na keş­fe­dil­me­si ge­re­ken bir dünya ol­du­ğu­nu daha iyi an­lı­yo­rum. Pa­ler­mo ise bu dün­ya­nın en çar­pı­cı du­rak­la­rın­dan biri.

Si­cil­ya’nın baş­ken­ti Pa­ler­mo’ya adım at­tı­ğı­nız­da sizi yal­nız­ca ta­ri­hî ya­pı­lar, mey­dan­lar ve Ak­de­niz gü­ne­şi kar­şı­la­mı­yor. Bu­ra­sı, bir­bi­rin­den fark­lı uy­gar­lık­la­rın iz­le­ri­ni ta­şı­yan, gü­zel­li­ği kadar çe­liş­ki­le­riy­le de in­sa­nı ken­di­ne çeken bir şehir. Bir kö­şe­de ih­ti­şam­lı bir saray, bir­kaç sokak ötede yor­gun bir bina; bir mey­dan­da gör­kem­li ki­li­se­ler, hemen ya­nın­da ha­ya­tın bütün gü­rül­tü­süy­le ak­tı­ğı bir pazar… Pa­ler­mo’da hiç­bir şey tek ba­şı­na değil. Her gö­rün­tü­nün ar­dın­da başka bir hi­kâ­ye var.

Bir ha­va­ala­nın­dan daha faz­la­sı

Pa­ler­mo’ya ge­len­le­rin kar­şı­laş­tı­ğı ilk önem­li isim­ler­den ikisi, şeh­rin ha­va­ala­nı­na ve­ri­len Fal­co­ne ve Bor­sel­li­no ad­la­rı­dır. Gi­ovan­ni Fal­co­ne ve Paolo Bor­sel­li­no, Si­cil­ya maf­ya­sı­na karşı ver­dik­le­ri mü­ca­de­ley­le ta­ri­he geçen iki savcı.
Fal­co­ne, 23 Mayıs 1992’de Ca­pa­ci’de, Pa­ler­mo’dan dönüş yo­lun­da oto­yo­lun al­tı­na yer­leş­ti­ri­len bom­bay­la dü­zen­le­nen sal­dı­rı­da eşi ve ko­ru­ma­la­rıy­la bir­lik­te öl­dü­rül­dü. Yak­la­şık iki ay sonra, 19 Tem­muz’da Bor­sel­li­no da bom­ba­lı sal­dı­rı­da ha­ya­tı­nı kay­bet­ti. İki ci­na­yet, yal­nız­ca Si­cil­ya’da değil, bütün İtalya’da büyük bir öfke ve tepki ya­rat­tı.

Pa­ler­mo’nun maf­yay­la iliş­ki­si­ni an­la­tır­ken ak­lı­ma gelen bir başka isim de Pep­pi­no Im­pas­ta­to. Mafya bağ­lan­tı­lı bir aile­den gelen Pep­pi­no, ga­ze­te­ci­lik ya­pa­rak ve radyo ya­yın­la­rın­da maf­ya­yı açık­ça eleş­ti­re­rek bu dü­ze­ne karşı çıktı. Henüz otuz ya­şın­day­ken, 1978’de öl­dü­rül­dü. Pep­pi­no’nun ha­ya­tı­nı an­la­tan I Cento Passi (Yüz Adım) fil­mi­ni iz­le­yen­ler, onun ce­sa­re­ti­ni ve ya­şa­dı­ğı çev­rey­le mü­ca­de­le­si­ni ha­tır­la­ya­cak­tır. Film­de, iki nokta ara­sın­da­ki en kısa me­sa­fe­nin düz bir çizgi ol­du­ğu söy­le­nir. Pep­pi­no ise kendi mem­le­ke­ti Ci­ni­si’de ve tüm Si­cil­ya’da yol­la­rın nasıl ge­rek­siz yere uza­tıl­dı­ğı­nı, oto­yol­la­rın nasıl do­lam­baç­lı hâle ge­ti­ril­di­ği­ni an­la­tır. Bu sahne, maf­ya­nın yal­nız­ca in­san­la­rı değil, gün­de­lik ha­ya­tı ve ka­mu­sal dü­ze­ni de nasıl et­ki­le­ye­bil­di­ği­ni çar­pı­cı bi­çim­de gös­te­rir.

Pa­ler­mo’yu ge­zer­ken bu isim­le­ri ha­tır­la­mak önem­li. Çünkü bu şehir, yal­nız­ca sa­na­tın ve mi­ma­ri­nin değil, kor­ku­nun, sus­kun­lu­ğun ve o sus­kun­lu­ğu boz­ma­ya ce­sa­ret eden in­san­la­rın da hi­kâ­ye­si­ni ta­şı­yor.

So­kak­lar­da uy­gar­lık­la­rın izini sür­mek
Pa­ler­mo’yu keş­fet­me­nin en güzel yol­la­rın­dan biri yü­rü­mek. Şeh­rin ta­ri­hî mer­ke­zin­de Corso Vit­to­rio Ema­nu­ele, Via Roma ve Via Ma­qu­eda çev­re­sin­de do­la­şır­ken fark­lı dö­nem­le­rin bir­bi­ri­ne ka­rış­tı­ğı bir mi­ma­riy­le kar­şı­la­şı­yor­su­nuz. Arap, Bi­zans ve Nor­man et­ki­le­ri; daha son­ra­ki dö­nem­le­rin iz­le­riy­le yan yana du­ru­yor. Bu ne­den­le Pa­ler­mo, alı­şık ol­du­ğu­muz kla­sik İtalya gö­rün­tü­sün­den fark­lı bir ka­rak­te­re sahip.

Ben keş­fi­me Pa­laz­zo dei Nor­man­ni, yani Nor­man­lar Sa­ra­yı’ndan baş­la­dım. Bugün Si­cil­ya Böl­ge­sel Par­la­men­to­su’na ev sa­hip­li­ği yapan saray, fark­lı uy­gar­lık­la­rın aynı me­kân­da nasıl iz bı­ra­ka­bil­di­ği­nin et­ki­le­yi­ci ör­nek­le­rin­den biri. Ancak asıl gör­kem, sa­ra­yın için­de­ki Cap­pel­la Pa­la­ti­na’da. Altın ze­min­li mo­za­ik­le­ri, ince iş­çi­li­ği ve fark­lı sanat ge­le­nek­le­ri­ni bu­luş­tu­ran süs­le­me­le­riy­le bu küçük şapel, Pa­ler­mo’da mut­la­ka gö­rül­me­si ge­re­ken yer­le­rin ba­şın­da ge­li­yor.

Sa­ra­yın ya­kı­nın­da­ki San Gi­ovan­ni degli Ere­mi­ti Ki­li­se­si ise kır­mı­zı kub­be­le­riy­le hemen dik­kat çe­ki­yor. Bah­çe­sin­de do­laş­mak, şeh­rin kar­ma­şa­sı için­de kısa bir mola ver­mek için güzel bir fır­sat.

Corso Vit­to­rio Ema­nu­ele bo­yun­ca iler­le­di­ği­niz­de Pa­ler­mo Ka­ted­ra­li kar­şı­nı­za çı­kı­yor. Şeh­rin fark­lı dö­nem­le­ri­ni üze­rin­de ta­şı­yan bu gör­kem­li ya­pı­nın dış gö­rü­nü­şü bile et­ki­le­yi­ci. Mi­ma­ri­sin­de­ki çe­şit­li­lik, Pa­ler­mo’nun ta­ri­hi­ni tek bir üs­lu­ba sığ­dır­ma­nın müm­kün ol­ma­dı­ğı­nı ha­tır­la­tı­yor. Ka­ted­ra­lin te­ra­sı­na çı­ka­bi­lir­se­niz şehri yu­ka­rı­dan iz­le­mek de ayrı bir de­ne­yim.

Yü­rü­yü­şü­nü­zü Qu­att­ro Canti’ye, yani Dört Köşe Mey­da­nı’na doğru sür­dü­rün. Dört yolun ke­siş­ti­ği bu mey­da­nın kö­şe­le­rin­de­ki cep­he­ler; hey­kel­le­ri, çeş­me­le­ri ve fark­lı kat­la­ra ya­yı­lan süs­le­me­le­riy­le adeta açık hava sah­ne­si oluş­tu­ru­yor. Biraz ile­ri­de­ki Pi­az­za Pre­to­ria’da ise deniz tan­rı­la­rın­dan hay­van­la­ra, çıp­lak kadın ve erkek fi­gür­le­ri­ne uza­nan hey­kel­le­riy­le ünlü Fon­ta­na Pre­to­ria bu­lu­nu­yor. Halk ara­sın­da Utanç Çeş­me­si ola­rak anı­lan bu yapı, benim için mey­da­nın en il­ginç ay­rın­tı­la­rın­dan biri.

Ya­kın­da­ki Pi­az­za Bel­li­ni’de bu­lu­nan Mar­to­ra­na Ki­li­se­si’ni de gör­me­den geç­me­yin. Muh­te­şem mo­za­ik­le­riy­le Pa­ler­mo’nun en et­ki­le­yi­ci dinî ya­pı­la­rın­dan biri. Her kö­şe­de başka bir ay­rın­tı, başka bir dönem kar­şı­nı­za çı­kı­yor. Pa­ler­mo’yu özel kılan da biraz bu: Bir ya­pı­ya ba­kar­ken yal­nız­ca onun gü­zel­li­ği­ni değil, yüz­yıl­lar bo­yun­ca el de­ğiş­ti­ren bir coğ­raf­ya­nın iz­le­ri­ni de gö­rü­yor­su­nuz.

CA­TA­COM­BE DEI CAP­PUC­CI­NI

Adın­dan da an­la­şı­la­ca­ğı gibi bu ye­ral­tı me­zar­la­rı eşi gö­rül­me­miş bir ta­rih­sel olay ol­du­ğu gibi tu­rist­ler için de deh­şet­li bir ca­zi­be­ye sahip olmuş. Hi­ka­ye­si şöyle...İtalya' nın Si­cil­ya böl­ge­sin­de bu­lu­nan ve 16. yy' da ku­ru­lan ki­li­se­de bu­lu­nan ra­hip­ler 19.yüz­yı­la kadar gö­rül­me­dik bir uy­gu­la­ma baş­la­tır­lar. Ölü­le­ri mum­ya­la­ya­rak bir kıs­mı­nı raf­la­ra dizen ra­hip­ler ba­zı­la­rı­nı da du­var­la­ra asar­lar. Baş­lan­gıç­ta ye­ral­tı me­zar­la­rı sa­de­ce ölen ke­şiş­ler için dü­şü­nül­se de devam eden yüz­yıl­lar­da ye­ral­tı me­zar­la­rı­na gö­mül­mek bir statü sem­bo­lü ha­li­ne gelir.

Ölen ki­şi­ler günün mo­da­sı­na uygun kı­ya­fet­le­riy­le ve de­ği­şik mum­ya­la­ma tek­nik­le­riy­le def­ne­di­lir­ler. Ka­sa­ba­nın önem­li ve zen­gin in­san­la­rı­nın giy­si­le­ri her yıl ye­ni­le­nir­ken fa­kir­le­re do­ku­nul­maz. En son iş­le­mi 19. yy ba­şın­da yapan ra­hip­ler raf­la­ra ve du­var­la­ra 8 bin ki­şi­yi mum­ya­la­ya­rak diz­miş­ler. Bu ina­nıl­maz me­za­rın or­ta­ya çı­ka­rıl­ma­sı Hı­ris­ti­yan ale­min­de şok et­ki­si yapar ve Papa' nın ka­ra­rıy­la bu iş­lem­den vaz­ge­çi­lir. Bu mum­ya­la­rın için­de­ki biri var ki Ro­sa­lia Lom­bar­do yani bi­li­nen is­miy­le uyu­yan güzel...1918-1920 yıl­la­rı ara­sın­da Si­cil­ya' da ya­şa­mış olan Ro­sa­lio ölü­mün­den sonra dok­tor Alf­re­do Sa­la­fio ta­ra­fın­dan nasıl ya­pıl­dı­ğı halen açık­la­na­ma­mış özel bir tek­nik­le mum­ya­la­na­rak cam­dan ta­bu­tu­nun için­de derin bir uy­ku­ya dal­mış gibi gö­rü­nü­yor.

Pa­ler­mo’nun ger­çek ha­ya­tı: Pa­zar­lar
Pa­ler­mo’yu yal­nız­ca sa­ray­lar­dan, ki­li­se­ler­den ve mey­dan­lar­dan iba­ret sa­nır­sa­nız şeh­rin asıl ka­rak­te­ri­ni ka­çı­rır­sı­nız. Onu an­la­mak için pa­zar­la­rı­na da ka­rış­mak ge­re­ki­yor.

Vuc­ci­ria, Bal­larò ve Capo… Her biri başka bir dün­ya­nın ka­pı­sı­nı açı­yor. Tez­gâh­lar­da mey­ve­ler, seb­ze­ler, pey­nir­ler, ba­ha­rat­lar ve deniz ürün­le­ri; so­kak­lar­da sa­tı­cı­la­rın ses­le­ri, bir­bi­ri­ne ka­rı­şan ko­ku­lar ve bit­me­yen bir ha­re­ket­li­lik var.

Vuc­ci­ria’nın özel­lik­le akşam sa­at­le­rin­de bam­baş­ka bir ha­va­sı olu­yor. Iz­ga­ra­lar­da pişen stigg­hi­ola’nın du­ma­nı, bir kö­şe­de soh­bet eden in­san­lar, elin­de içe­ce­ğiy­le ka­la­ba­lı­ğı sey­re­den­ler… Her­ke­sin ken­di­ne göre bir yeri, bir alış­kan­lı­ğı var. Bazen yal­nız­ca bir ke­na­ra otu­rup ha­ya­tın akı­şı­nı iz­le­mek bile ye­ter­li.

Benim fa­vo­rim ise Bal­larò. Sabah sa­at­le­rin­de pa­za­ra uğ­rar­sa­nız sa­tı­cı­la­rın coş­ku­lu ses­le­riy­le kar­şı­la­şır­sı­nız. Tez­gâh­lar­da­ki renk­ler, taze ürün­ler ve yerel ha­ya­tın te­la­şı ara­sın­da do­la­şır­ken Si­cil­ya’nın mut­fak kül­tü­rü­nü de ta­nı­ma­ya baş­lar­sı­nız. Köz­len­miş en­gi­nar ve soğan, haş­lan­mış pa­ta­tes, taze pey­nir­ler… Bazen en güzel yemek, gös­te­riş­li bir res­to­ran­da değil, pa­za­rın için­de aya­küs­tü ye­di­ği­niz bir şey­dir.

Bal­larò’da beni ay­rı­ca küçük aile iş­let­me­le­ri et­ki­li­yor. Büyük res­to­ran­la­rın dı­şın­da, kendi ev­le­ri­nin önün­de bir­kaç masa ku­ra­rak yemek yapan, ha­zır­la­dık­la­rı ma­kar­na­la­rı sunan aile­ler­le kar­şı­la­şa­bi­li­yor­su­nuz. Bu tür yer­ler­de yemek, yal­nız­ca karın do­yur­mak değil; bir şeh­rin gün­de­lik ha­ya­tı­na biraz olsun ka­tıl­mak an­la­mı­na ge­li­yor.

Şeh­rin için­de bir vaha
Pa­ler­mo’nun ka­la­ba­lı­ğın­dan uzak­laş­mak is­te­di­ğim­de ak­lı­ma gelen yer­ler­den biri Orto Bo­ta­ni­co, yani Bo­ta­nik Bah­çe­si. Tro­pi­kal bit­ki­le­ri, bam­bu­la­rı, kak­tüs­le­ri, çi­çek­le­ri ve büyük ağaç­la­rıy­la şehir için­de başka bir dün­ya­ya geçer gibi olu­yor­su­nuz.

Do­ğa­ya ve ağaç­la­ra özel bir il­gi­niz varsa bu­ra­yı mut­la­ka lis­te­ni­ze alın. Şe­hir­le­ri yal­nız­ca ta­ri­hî ya­pı­la­rı ve mü­ze­le­riy­le ta­nı­mak bana hep eksik ge­li­yor. Bir ken­tin ağaç­la­rı, bah­çe­le­ri ve ye­şi­le ayır­dı­ğı alan­lar da onun hak­kın­da çok şey söy­lü­yor.

Pa­ler­mo’da ay­rı­ca Gi­ar­di­no Ga­ri­bal­di ve Pi­az­za Ma­ri­na çev­re­sin­de do­laş­ma­yı se­vi­yo­rum. Bah­çe­de­ki de­va­sa, yaşlı ağaç­lar in­sa­nı bir süre durup bak­ma­ya zor­lu­yor. Kök­le­ri­ni dal­lar­dan yere sar­kı­ta­rak bü­yü­yen bu ağaç­la­rın göl­ge­sin­de tur­la­mak, günün tem­po­su­nu de­ğiş­tir­mek için güzel bir fır­sat.

Ak­şa­müs­tü Te­at­ro Mas­si­mo’ya doğru yü­rü­ye­bi­lir, çev­re­de­ki ka­fe­ler­den bi­rin­de kahve ve tatlı mo­la­sı ve­re­bi­lir­si­niz. İtalya’nın en büyük opera bi­na­la­rın­dan biri olan bu gör­kem­li ya­pı­yı, The God­fat­her fil­mi­nin son bö­lü­mün­den ha­tır­la­yan­lar da ola­cak­tır.

Pa­ler­mo’dan ge­ri­ye kalan
Pa­ler­mo, tek bir sı­fat­la an­la­tı­la­bi­lecek şe­hir­ler­den değil. Gör­kem­li ama yor­gun, gü­rül­tü­lü ama bü­yü­le­yi­ci, geç­mi­şin ağır­lı­ğı­nı ta­şı­yan ama ha­ya­tın bütün can­lı­lı­ğıy­la ak­tı­ğı bir yer. Bir yanda altın mo­za­ik­ler­le be­ze­li şa­pel­ler, diğer yanda sokak pa­zar­la­rı; Arap mi­ma­ri­si, İspan­yol­lar­dan kalma Barok ya­pı­lar, bir yanda maf­ya­nın ka­ran­lık ta­ri­hi, kirli ba­kım­sız so­kak­lar, diğer yanda o ka­ran­lı­ğa karşı se­si­ni yük­sel­ten in­san­la­rın hi­kâ­ye­le­ri…

Belki de bu yüz­den Pa­ler­mo’da ge­zer­ken yal­nız­ca bir şehri ta­nı­mı­yor, aynı za­man­da onun çe­liş­ki­le­riy­le de yüz­le­şi­yor­su­nuz. Gü­zel­lik her zaman ku­sur­suz­luk demek değil. Bazen bir şeh­rin ruhu, tam da zıt­lık­la­rı­nın ara­sın­da be­li­ri­yor.