Cum­hu­ri­yet’in ilanı, An­ka­ra’da alı­nan bir karar ol­ma­nın çok öte­sin­dey­di. Yüz­yıl­lar­dır süren bir yö­ne­tim ge­le­ne­ği­nin ye­ri­ni mil­let ege­men­li­ği­ne da­ya­nan yeni bir dev­let an­la­yı­şı­nın al­ma­sıy­dı. Bu ta­ri­hî dö­nü­şüm, İstan­bul’un Ana­do­lu ya­ka­sın­da, köklü geç­mi­şiy­le öne çıkan Üs­kü­dar’da da yankı buldu. Üs­te­lik Cum­hu­ri­yet’in ila­nı­nın İstan­bul’da du­yu­rul­ma­sın­da Üs­kü­dar’ın önem­li bir yeri vardı: Se­li­mi­ye Kış­la­sı’ndan yük­se­len top ses­le­ri, yeni re­ji­min ta­ri­hî du­yu­ru­su­nun bir par­ça­sı oldu.

29 Ekim 1923’te Tür­ki­ye Büyük Mil­let Mec­li­si, dev­le­tin yö­ne­tim bi­çi­mi­ni Cum­hu­ri­yet ola­rak kabul etti. Mus­ta­fa Kemal Ata­türk, Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti’nin ilk cum­hur­baş­ka­nı se­çil­di. An­ka­ra’da tarih ya­zı­lır­ken İstan­bul, işgal yıl­la­rı­nın iz­le­ri­ni henüz üze­rin­den at­ma­ya ça­lı­şan, si­ya­si ve top­lum­sal ba­kım­dan büyük bir de­ği­şi­min eşi­ğin­de bu­lu­nan bir şe­hir­di.

Üs­kü­dar ise Boğaz’ın kı­yı­sın­da­ki ta­ri­hî ko­nu­muy­la, as­ke­rî ya­pı­la­rıy­la, ca­mi­le­riy­le, çar­şı­la­rıy­la ve ma­hal­le kül­tü­rüy­le İstan­bul’un ken­di­ne özgü bir par­ça­sıy­dı. Cum­hu­ri­yet’in ilanı bu­ra­da yal­nız­ca yeni bir yö­ne­tim bi­çi­mi­nin ha­be­ri değil, aynı za­man­da Millî Mü­ca­de­le’nin ar­dın­dan açı­lan yeni dö­ne­min işa­re­tiy­di.

Haber Üs­kü­dar’a ne zaman ulaş­tı?

Bu­ra­da önem­li bir ay­rın­tı var: Cum­hu­ri­yet, 29 Ekim ak­şa­mı An­ka­ra’da ilan edil­miş olsa da ha­be­rin İstan­bul’a resmî ola­rak ulaş­ma­sı gece ya­rı­sı­nı buldu. Bu ne­den­le Üs­kü­dar’da 29 Ekim gün­dü­zün­den iti­ba­ren plan­lan­mış, geniş ka­tı­lım­lı bir kut­la­ma ya­pıl­dı­ğı­nı söy­le­mek ta­ri­hî ka­yıt­lar­la ör­tüş­mez. Asıl kut­la­ma ha­re­ket­li­li­ği 30 Ekim sa­ba­hın­da baş­la­dı.

30 Ekim sa­ba­hı İstan­bul’un bay­rak­lar­la do­na­tıl­dı­ğı, ma­ğa­za­la­rın ve dük­kân­la­rın Türk bay­rak­la­rı as­tı­ğı, Boğaz’ın iki ya­ka­sın­da­ki is­ke­le­le­rin ve va­pur­la­rın süs­len­di­ği ka­yıt­la­ra yan­sı­dı. Va­li­lik­te ve as­ke­rî ma­kam­lar­da teb­rik tö­ren­le­ri dü­zen­len­di. Akşam sa­at­le­rin­de şeh­rin çe­şit­li semt­le­rin­de eğ­len­ce­ler ve fener alay­la­rı ger­çek­leş­ti­ril­di. Kut­la­ma­lar 31 Ekim’de de devam etti.

Bu ta­ri­hî tab­lo­nun mer­ke­zin­de­ki ay­rın­tı­lar­dan biri, Se­li­mi­ye Kış­la­sı’ndan ya­pı­lan 101 pare top atı­şıy­dı. İstan­bul’un Ana­do­lu ya­ka­sın­da­ki Üs­kü­dar, böy­le­ce Cum­hu­ri­yet’in ila­nı­nın du­yu­rul­ma­sı­na iliş­kin sem­bo­lik ve somut bir ta­ri­hî olaya ev sa­hip­li­ği yaptı.

Top ses­le­ri­ni hayal ede­lim: Se­li­mi­ye çev­re­sin­de­ki as­ke­rî ya­pı­la­rın, Üs­kü­dar’ın ta­ri­hî ma­hal­le­le­ri­nin ve Boğaz kı­yı­la­rı­nın yeni bir dev­le­tin do­ğu­şu­nu haber veren ses­ler­le yan­kı­lan­dı­ğı bir sabah… O günün in­san­la­rı için bu ses­ler yal­nız­ca bir kut­la­ma­nın değil, yıl­lar­ca süren sa­vaş­la­rın ar­dın­dan gelen yeni bir baş­lan­gı­cın da işa­re­tiy­di.

Üs­kü­dar halkı ne his­set­ti?

Ta­ri­hî ka­yıt­la­rın or­ta­ya koy­du­ğu kut­la­ma gö­rün­tü­sü, Cum­hu­ri­yet’in İstan­bul’da se­vinç ve he­ye­can­la kar­şı­lan­dı­ğı­nı gös­te­ri­yor. Ancak Üs­kü­dar’daki her ma­hal­le­de ya­şa­yan in­san­la­rın dü­şün­ce­le­ri­ni, hangi top­lum­sal ke­sim­le­rin nasıl tepki ver­di­ği­ni ay­rın­tı­la­rıy­la an­la­tan yerel ta­nık­lık­la­ra ulaş­ma­dan, bütün Üs­kü­dar hal­kı­nın aynı duygu ve dü­şün­ce­ler için­de ol­du­ğu­nu ileri sür­mek doğru olmaz.

Üs­kü­dar, Os­man­lı geç­mi­şi­nin iz­le­ri­ni ta­şı­yan güçlü bir ge­le­nek­sel ha­ya­tın yanı sıra Millî Mü­ca­de­le’nin ar­dın­dan yeni bir dev­le­tin ku­rul­ma­sı­na ta­nık­lık eden bir il­çey­di. Cum­hu­ri­yet’in ilanı, bu ta­ri­hî bi­ri­ki­min or­ta­sın­da yeni bir yö­ne­tim an­la­yı­şı­nı gün­de­me ge­tir­di.

Cum­hu­ri­yet’in an­la­mı, yal­nız­ca dev­let baş­ka­nı­nın be­lir­len­me­si veya yö­ne­tim bi­çi­mi­nin de­ğiş­ti­ril­me­si de­ğil­di. Dev­le­tin meş­ru­iye­ti­nin ha­ne­dan­dan mil­le­te da­yan­dı­rıl­ma­sı, va­tan­daş­lık fik­ri­nin güç­len­me­si ve ül­ke­nin ge­le­ce­ği­nin mil­let ira­de­siy­le şe­kil­len­di­ril­me­si yö­nün­de önem­li bir adım­dı.

Bu de­ği­şi­min top­lum­sal ha­ya­ta yan­sı­ma­sı ise bir ge­ce­de ta­mam­lan­ma­dı. Cum­hu­ri­yet’in ila­nı­nı iz­le­yen yıl­lar­da eği­tim­den hu­ku­ka, ka­dın­la­rın top­lum­sal ko­nu­mun­dan kamu yö­ne­ti­mi­ne kadar uza­nan kap­sam­lı dö­nü­şüm­ler ya­şan­dı. Üs­kü­dar da İstan­bul’un diğer il­çe­le­ri gibi bu de­ği­şi­min par­ça­sı oldu.

Cum­hu­ri­yet Bay­ra­mı ge­le­ne­ği 
nasıl baş­la­dı?

1923’teki kut­la­ma­lar, son­ra­ki yıl­lar­da yer­le­şecek Cum­hu­ri­yet Bay­ra­mı ge­le­ne­ği­nin ilk adım­la­rıy­dı. Cum­hu­ri­yet’in ila­nı­nın yıl dö­nü­mü­nün millî bay­ram ola­rak kabul edil­me­si, 19 Nisan 1925’te alı­nan ka­rar­la ger­çek­leş­ti. Böy­le­ce 29 Ekim, her yıl tek­rar­la­nan resmî tö­ren­le­rin, halk kut­la­ma­la­rı­nın ve ortak tarih bi­lin­ci­nin mer­ke­zi­ne yer­leş­ti.

Üs­kü­dar açı­sın­dan bu ge­le­nek, il­çe­nin ta­ri­hî kim­li­ğiy­le Cum­hu­ri­yet’in de­ğer­le­ri­ni bir arada dü­şün­mek için de bir fır­sat­tır. Se­li­mi­ye Kış­la­sı, yal­nız­ca as­ke­rî mi­ma­ri­nin önem­li bir ör­ne­ği değil, 1923’te Cum­hu­ri­yet’in ila­nı­nın İstan­bul’da du­yu­rul­ma­sı­na iliş­kin ha­tı­ra­nın da ta­şı­yı­cı­sı­dır.

Bugün Üs­kü­dar’ın so­kak­la­rın­da yü­rür­ken ta­ri­hî ya­pı­la­rı, mey­dan­la­rı ve kı­yı­la­rı­nı yal­nız­ca geç­mi­şin mi­ma­ri iz­le­ri ola­rak gör­me­me­li­yiz. Bu me­kân­lar, Tür­ki­ye’nin ge­çir­di­ği si­ya­si ve top­lum­sal dö­nü­şüm­le­rin de ta­nık­la­rı­dır.

Şeh­rin ha­fı­za­sın­da ya­şa­yan Cum­hu­ri­yet
Peki, ara­dan geçen bir asrı aşkın za­ma­nın ar­dın­dan Üs­kü­dar’a düşen görev nedir?

Ön­ce­lik­le ta­ri­hî ha­fı­za­yı ko­ru­mak. Cum­hu­ri­yet’in ila­nı­nın Üs­kü­dar’da nasıl kar­şı­lan­dı­ğı­nı an­la­tan ga­ze­te nüs­ha­la­rı­nın, as­ke­rî ka­yıt­la­rın, be­le­di­ye bel­ge­le­ri­nin, fo­toğ­raf­la­rın ve ki­şi­sel ha­tı­ra­la­rın araş­tı­rıl­ma­sı; bun­la­rın ka­mu­oyuy­la pay­la­şıl­ma­sı ge­re­ki­yor. Özel­lik­le 30 Ekim 1923 ta­rih­li ga­ze­te­le­rin Üs­kü­dar ve Se­li­mi­ye Kış­la­sı’yla il­gi­li ha­ber­le­ri, daha ay­rın­tı­lı bir yerel tarih ça­lış­ma­sı­nın te­me­li­ni oluş­tu­ra­bi­lir.

Böyle bir ça­lış­ma, yal­nız­ca geç­mi­şi an­mak­la kal­maz; genç ku­şak­la­rın ya­şa­dık­la­rı şeh­rin ülke ta­ri­hin­de­ki ye­ri­ni an­la­ma­la­rı­na da katkı sağ­lar.

Cum­hu­ri­yet’in ilan edil­di­ği gün­ler­de Üs­kü­dar’ın so­kak­la­rın­da ya­şa­yan in­san­la­rın ta­ma­mı­nın neler dü­şün­dü­ğü­nü bugün kesin ola­rak bi­le­mi­yo­ruz. Fakat ta­ri­hî ka­yıt­lar bize önem­li bir ger­çe­ği gös­te­ri­yor: Cum­hu­ri­yet’in ilanı İstan­bul’da geniş yankı buldu; Üs­kü­dar’daki Se­li­mi­ye Kış­la­sı’ndan yük­se­len top ses­le­ri bu ta­ri­hî du­yu­ru­nun unu­tul­maz par­ça­la­rın­dan biri oldu.

29 Ekim 1923, An­ka­ra’da alı­nan bir ka­ra­rın İstan­bul’a ve Üs­kü­dar’a ulaş­tı­ğı; yeni bir dev­le­tin, yeni bir yö­ne­tim an­la­yı­şı­nın ve yeni bir tarih dö­ne­mi­nin ka­pı­sı­nın ara­lan­dı­ğı gündü.

Üs­kü­dar’ın ha­fı­za­sın­da bu günü ya­şat­mak, yal­nız­ca geç­mi­şe saygı gös­ter­mek değil; mil­let ege­men­li­ği, eşit yurt­taş­lık ve ortak ge­lecek dü­şün­ce­si­ni ge­lecek ku­şak­la­ra ak­tar­mak­tır.

Çünkü şe­hir­le­rin ha­fı­za­sı, yal­nız­ca taş­la­rın­da ve so­kak­la­rın­da değil, o so­kak­lar­da ya­şa­nan ta­ri­hî an­la­rın ha­tır­lan­ma­sın­da da sak­lı­dır.

Kay­nak­ça
1. Büyük İstan­bul Ta­ri­hi, “Cum­hu­ri­yet Dö­ne­min­de İstan­bul’da Si­ya­si Olay­lar – Cum­hu­ri­yet’in İlanı.” İstan­bul’un ta­ri­hi­ne iliş­kin aka­de­mik kay­nak
2. Aka­de­mik ma­ka­le, “Cum­hu­ri­ye­tin İla­nı­nın İstan­bul’da Kar­şı­la­nı­şı.” İstan­bul’da Cum­hu­ri­yet’in ila­nı­nın du­yu­rul­ma­sı, 101 pare top atışı ve 30 Ekim 1923 ta­rih­li kut­la­ma­la­ra iliş­kin araş­tır­ma.
3. İstan­bul Aydın Üni­ver­si­te­si Ya­yın­la­rı, 100. Yıl Ar­ma­ğan Ki­ta­bı. Cum­hu­ri­yet’in ila­nı­na ve­ri­len tep­ki­ler ve İstan­bul’daki ilk kut­la­ma­lar hak­kın­da bil­gi­ler.
4. Ata­türk An­sik­lo­pe­di­si, “Cum­hu­ri­yet’in Onun­cu Yıl Kut­la­ma­la­rı.” Cum­hu­ri­yet’in ilanı, 101 pare top atışı ve 29 Ekim’in millî bay­ram ola­rak kabul edil­me­si hak­kın­da ta­ri­hî bil­gi­ler.
5. T.C. Kül­tür ve Tu­rizm Ba­kan­lı­ğı, “1925 Yılı Kro­no­lo­ji­si.” 29 Ekim’in millî bay­ram kabul edil­me­si­ne iliş­kin 19 Nisan 1925 ta­rih­li kanun kaydı.
6. Ana­do­lu Ajan­sı, “Cum­hu­ri­yet ta­ri­hi­ne ışık tutan bel­ge­ler Dev­let Ar­şiv­le­ri’nde.” Cum­hu­ri­yet’in ila­nı­na iliş­kin arşiv bel­ge­le­ri ve ka­ra­rın İstan­bul’daki ya­ban­cı tem­sil­ci­lik­le­re bil­di­ril­me­si hak­kın­da bil­gi­ler.