Nevi şah­sı­na mün­ha­sır bir coğ­raf­ya, bü­yü­le­yi­ci bir gü­zel­lik, bin­ler­ce yıl­lık bir tarih… Dün­ya­dan de­niz­ler­le ay­rıl­mış bu üçgen top­rak par­ça­sın­da her şey kendi ya­vaş­lı­ğın­da iler­li­yor. Sı­cak­kan­lı, se­ve­cen, al­çak­gö­nül­lü Si­cil­ya­lı­lar; de­ni­zin, gü­ne­şin ve top­ra­ğın rit­mi­ne ayak uy­dur­muş bir hayat sü­rü­yor­lar.

Bu­ra­sı ne tam ola­rak İtalya’ya ben­zi­yor ne de daha önce gör­dü­ğüm başka bir yere. Bir yanda Etna’nın hey­be­ti, diğer yanda Ak­de­niz’in ma­vi­si; limon ve por­ta­kal bah­çe­le­ri, dev kak­tüs­ler, zey­tin ağaç­la­rı, antik kent­ler, barok ka­sa­ba­lar…

Si­cil­ya’yı an­lat­ma­ya ça­lı­şır­ken ne söy­le­sem eksik ka­la­cak gibi ge­li­yor. Bu yüz­den sözü, ben­den çok daha önce bu adaya tu­tul­muş bi­ri­ne bı­rak­mak en doğ­ru­su.

Go­et­he, 1787’de Si­cil­ya’ya gel­di­ğin­de şöyle yaz­mış­tı:
“Si­cil­ya’yı gör­me­den İtalya’yı an­la­mak müm­kün de­ğil­dir; Si­cil­ya her şeyin anah­ta­rı­dır.”

Yak­la­şık 25 bin ki­lo­met­re­ka­re­lik yü­zöl­çü­müy­le Ak­de­niz’in en büyük adası Si­cil­ya, İtalya’nın ucun­dan Mes­si­na Bo­ğa­zı ile ay­rı­lı­yor. Pa­ler­mo, Tra­pa­ni, Mes­si­na, Ra­gu­sa, Si­ra­cu­sa, Ag­ri­gen­to, Enna, Ca­ta­nia ve Cal­ta­nis­set­ta olmak üzere dokuz ilden olu­şu­yor.

Piri Reis, yüz­yıl­lar önce bu büyük adayı an­la­tır­ken şöyle yaz­mış:
“Ci­cil­ye, büyük bir ada­dır. Ada­nın tüm be­lir­ti, ayı­rı­cı yer ve özel­lik­le­ri­ni gös­te­re­rek, kıyı kıyı çiz­me­ye kalk­sak, ada, öyle değme bü­yük­lük­te bir kâ­ğı­da sığ­maz.”
Ha­ri­ta­ya bak­tı­ğı­nız­da Si­cil­ya’nın üçgen bi­çi­mi­ni hemen fark edi­yor­su­nuz. Ada­nın bin­ler­ce yıl­lık sem­bo­lü Tri­nac­ria da ada­nın bu üçgen for­mun­dan ge­li­yor. Or­ta­da­ki Me­du­sa ba­şı­nın çev­re­sin­de­ki üç bacak, Si­cil­ya’nın üç ucunu tem­sil edi­yor.

Ama Si­cil­ya’yı asıl fark­lı kılan, ha­ri­ta­da­ki şekli değil; üze­rin­de bi­ri­ken tarih.
Yüz­yıl­lar bo­yun­ca Yu­nan­lar, Ro­ma­lı­lar, Bi­zans­lı­lar, Arap­lar, Nor­man­lar, İspan­yol­lar ve daha pek çok kül­tür bu top­rak­lar­da ya­şa­mış, hüküm sür­müş ve ge­ri­de ken­din­den bir parça bı­rak­mış.

Si­cil­ya hiç­bi­ri­ni silip ye­ni­den baş­la­ma­mış.
Hep­si­ni bi­rik­tir­miş.
Bu yüz­den bir ki­li­se­nin kub­be­sin­de, bir sa­ra­yın du­va­rın­da, bir so­ka­ğın adın­da, bir ye­me­ğin ta­dın­da kar­şı­nı­za fark­lı bir me­de­ni­yet çı­ka­bi­li­yor.
Bir yerde Antik Yunan’ın izini sü­rer­ken bir­kaç adım sonra Arap mi­ma­ri­si­nin kır­mı­zı kub­be­le­riy­le kar­şı­la­şa­bi­li­yor, biraz ile­ri­de Nor­man­la­rın dün­ya­sı­na ge­çe­bi­li­yor­su­nuz.

Ve bütün bun­lar aynı güne, aynı so­ka­ğa, hatta bazen aynı bi­na­ya sı­ğa­bi­li­yor.
Si­cil­ya’nın ta­ri­hi­nin bir başka yüzü ise İtalya’nın bir­leş­me­siy­le baş­lı­yor.

1860’ta Ga­ri­bal­di’nin Si­cil­ya’ya çı­kı­şıy­la ada İtalya’nın bir­leş­me sü­re­ci­ne ka­tı­lı­yor. Ancak bir­leş­me­nin ar­dın­dan ya­şa­nan eko­no­mik ve si­ya­si so­run­lar, adada uzun sü­recek top­lum­sal hu­zur­suz­luk­la­ra yol açı­yor. Ağır eko­no­mik ko­şul­lar, top­rak so­run­la­rı ve dev­let oto­ri­te­si­nin özel­lik­le kır­sal böl­ge­ler­de zayıf kal­ma­sı, Si­cil­ya’nın yakın ta­ri­hi­ni de­rin­den et­ki­li­yor. Bu dö­nem­de büyük bir göç dal­ga­sı da baş­lı­yor.

İşte mafya ol­gu­su­nun güç ka­zan­dı­ğı top­lum­sal zemin de bu dö­nem­de olu­şu­yor.
Si­cil­ya’da 19. yüz­yıl­da or­ta­ya çıkan mafya ya­pı­lan­ma­la­rı, zaman için­de eko­no­mik ve si­ya­si nüfuz alan­la­rı­nı ge­niş­le­ti­yor. “Mafya” ke­li­me­si­nin kö­ke­ni kesin ola­rak bi­lin­me­se de te­ri­min ya­zı­lı kay­nak­lar­da 1860’ların or­ta­la­rın­da gö­rün­me­ye baş­la­dı­ğı bi­li­ni­yor.

Zaman için­de Si­cil­ya maf­ya­sı, özel­lik­le 20. yüz­yıl­da Cosa Nost­ra adıy­la daha ör­güt­lü bir ya­pı­ya dö­nü­şü­yor ve ada­nın yakın ta­ri­hi­nin en ka­ran­lık baş­lık­la­rın­dan biri ha­li­ne ge­li­yor.

Mafya hi­kâ­ye­si, Si­cil­ya’nın yal­nız­ca suç ta­ri­hi­ni değil; dev­let, top­lum, eko­no­mi ve yerel güç iliş­ki­le­ri­nin nasıl şe­kil­len­di­ği­ni de an­la­tı­yor.

1943’te Müt­te­fik kuv­vet­le­ri­nin Si­cil­ya’ya çı­kar­ma­sıy­la ada, II. Dünya Sa­va­şı’nın İtalya’daki önem­li dönüm nok­ta­la­rın­dan bi­ri­ne sahne olu­yor. Savaş son­ra­sın­da ise Si­cil­ya’nın özerk­lik ta­le­bi güç­le­ni­yor ve 15 Mayıs 1946’da Si­cil­ya’ya özel statü ta­nı­nı­yor. Statü, 1948’de ana­ya­sal ya­say­la yü­rür­lü­ğe gi­ri­yor.

Böy­le­ce bin­ler­ce yıl­lık ta­ri­hi­ne bir de mo­dern Si­cil­ya’nın hi­kâ­ye­si ek­le­ni­yor.
Si­cil­ya’nın ta­ri­hi kadar mi­to­lo­ji­si de bu top­rak­la­rın ay­rıl­maz bir par­ça­sı.
Mes­si­na Bo­ğa­zı’na gel­di­ği­niz­de Ho­me­ros’un dün­ya­sı­na açı­lan ka­pı­lar­dan bi­ri­nin önün­de ol­du­ğu­nu­zu his­se­di­yor­su­nuz.

Odys­se­ia’da Troya Sa­va­şı’nın ar­dın­dan evine dön­me­ye ça­lı­şan Odys­se­us’un yolu, Si­cil­ya ile İtalya ara­sın­da­ki bu dar ge­çi­de düşer. Bo­ğa­zın iki ya­ka­sın­da Scyl­la ve Charyb­dis var­dır.

Biri ka­ya­lık­lar­da ya­şa­yan çok başlı bir ca­na­var, di­ğe­ri de­ni­zi içine çeken dev bir gir­dap…
Odys­se­us, iki­si­nin ara­sın­dan geç­mek zo­run­da­dır. Yol­cu­lu­ğu­nu sür­dü­re­bil­mek için ağır bir bedel öder.

Bugün bo­ğa­za bak­tı­ğı­nız­da el­bet­te ca­na­var­la­rı gö­re­mi­yor­su­nuz. Ama bin­ler­ce yıl önce bu su­la­ra bakan in­san­la­rın neden böyle bir hi­kâ­ye an­lat­tı­ğı­nı an­la­mak hiç de zor değil.

Si­cil­ya’da doğa ile hi­kâ­ye bir­bi­rin­den hiç ay­rıl­mı­yor.
Etna’nın etek­le­rin­de uza­nan bağ­lar, vol­ka­nın top­ra­ğa bı­rak­tı­ğı iz­le­ri ta­şı­yor. Deniz sof­ra­ya ton ve kılıç ba­lı­ğı­nı ge­ti­ri­yor; top­rak na­ren­ci­ye, zey­tin, badem ve pat­lı­ca­nı­nı cö­mert­çe su­nu­yor.

Sonra bütün bu zen­gin­lik Si­cil­ya­lı­la­rın mut­fa­ğın­da ye­ni­den şe­kil­le­ni­yor.
Belki de ada­nın ta­ri­hi­ni an­la­ma­nın en lez­zet­li yolu sof­ra­la­rın­dan ge­çi­yor.
Bir Pasta alla Norma söy­lü­yor­su­nuz; pat­lı­can, do­ma­tes ve ri­cot­ta sa­la­ta ile Ca­ta­nia’nın hi­kâ­ye­si ma­sa­nı­za ge­li­yor, Vin­cen­zo Bel­li­ni’yi anı­yor­su­nuz.

Bir aran­ci­na alı­yor­su­nuz; Arap mut­fa­ğı­nın iz­le­ri­ni ta­şı­yan pi­rinç ve saf­ra­nın Si­cil­ya mut­fa­ğın­da­ki ye­ri­ni dü­şü­nü­yor­su­nuz.
Ca­po­na­ta, can­no­li, cas­sa­ta, gra­ni­ta…

Her biri başka bir dö­ne­min, başka bir kül­tü­rün izini ta­şı­yor.
Si­cil­ya mut­fa­ğı da ada­nın ken­di­si gibi: tek bir kim­li­ğe sığ­mı­yor.

Arap­la­rın ge­tir­di­ği ba­ha­rat­lar ve pi­rinç, Yu­nan­la­rın bı­rak­tı­ğı zey­tin ve üzüm kül­tü­rü, İspan­yol­lar dö­ne­min­de mut­fa­ğa giren pat­lı­can, do­ma­tes ve çi­ko­la­ta, fark­lı dö­nem­ler­de adaya ula­şan yeni ürün­ler ve yüz­yıl­lar bo­yun­ca olu­şan yerel ge­le­nek­ler aynı sof­ra­da bu­lu­şu­yor.

Si­cil­ya’nın Eski Yunan dö­nem­le­ri­ne kadar uza­nan köklü bir şa­rap­çı­lık ge­le­ne­ği var. Nero d’Avola, Ne­rel­lo Mas­ca­le­se ve Frap­pa­to gibi adaya özgü üzüm çe­şit­le­ri, Si­cil­ya’nın top­ra­ğı­nı ve ik­li­mi­ni ka­de­he ta­şı­yor.

Özel­lik­le Etna’nın ya­maç­la­rın­da ye­ti­şen Ne­rel­lo Mas­ca­le­se, vol­ka­nın ka­rak­te­ri­ni ta­şı­yan üzüm­ler­den biri.

Taş­la­rın­da tarih, de­ni­zin­de mi­to­lo­ji, top­ra­ğın­da be­re­ket, sof­ra­la­rın­da ise bütün bu geç­mi­şin izi var.

Belki de Si­cil­ya’yı ge­zer­ken yal­nız­ca bir coğ­raf­ya­yı do­laş­mı­yor­su­nuz.
Bin­ler­ce yıl­lık bir ha­fı­za­nın için­de yü­rü­yor­su­nuz.

Ve bu ha­fı­za­nın en yoğun, en kar­ma­şık, en renk­li du­rak­la­rın­dan biri için artık Pa­ler­mo’ya gitme za­ma­nı.

Önü­müz­de­ki ay Pa­ler­mo’da bu­luş­mak üzere…