Me­nek­şe Tok­yay, Yeni Yal­nız­lar: Di­ji­tal Çağın Ço­cuk­la­rı adlı ki­ta­bın­da, ça­ğı­mı­zın önem­li çe­liş­ki­le­rin­den bi­ri­ne dik­kat çe­ki­yor: Bir­bi­ri­ne hiç ol­ma­dı­ğı kadar bağlı gö­rü­nen ço­cuk­lar, ger­çek ha­yat­ta gi­de­rek yal­nız­la­şı­yor. Ek­ran­lar ara­cı­lı­ğıy­la dün­ya­nın her kö­şe­si­ne ula­şa­bi­len ço­cuk­lar, bazen en ya­kın­da­ki in­san­la, aile­siy­le, öğ­ret­me­niy­le ya da ar­ka­da­şıy­la bile sağ­lık­lı bir bağ ku­ra­mı­yor.

Peki, ço­cuk­la­rın bu yal­nız­lı­ğı ne zaman bir top­lum­sal so­ru­na dö­nü­şü­yor? Daha da önem­li­si, okul­lar­da ya­şa­nan sal­dı­rı­lar­dan önce teh­li­ke­nin işa­ret­le­ri­ni gö­re­bil­mek müm­kün mü?

Her ola­yın ken­di­ne özgü ne­den­le­ri ve ko­şul­la­rı var. Ancak ya­şa­nan­la­rın ar­dın­dan top­lu­mun sor­du­ğu soru ortak: Bu nok­ta­ya ge­lin­me­den önce bir şey­ler fark edi­le­mez miydi?

Bir ço­cu­ğun şid­de­te yö­nel­me­si­ni ön­ce­den kesin ola­rak tah­min etmek müm­kün değil. Ancak bazı va­ka­lar­da sal­dı­rı­dan önce gö­rü­len işa­ret­le­ri fark etmek ve za­ma­nın­da mü­da­ha­le etmek müm­kün. Sorun, bu işa­ret­le­rin her zaman gö­rül­me­me­si kadar, gö­rül­dü­ğün­de de önem­sen­me­me­si.

Bir okul sal­dı­rı­sı çoğu zaman bir anda ger­çek­le­şen, geç­mi­şi ol­ma­yan bir olay gibi al­gı­la­nı­yor. Oysa bazı va­ka­lar­da açık teh­dit­ler, sal­dı­rı plan­la­rı, hedef gös­te­ren me­saj­lar veya şid­det ha­zır­lı­ğı­na iliş­kin be­lir­ti­ler bu­lu­na­bi­li­yor. Bun­la­rı er­gen­lik dö­ne­mi­nin öf­ke­si, dik­kat çekme ça­ba­sı ya da ge­çi­ci bir dav­ra­nış bo­zuk­lu­ğu diye ge­çiş­tir­mek ciddi so­nuç­lar do­ğu­ra­bi­lir.

El­bet­te içine ka­pa­nan, ar­ka­daş­la­rın­dan uzak­la­şan, öf­ke­li dav­ra­nan ya da şid­det içe­rik­li bil­gi­sa­yar oyun­la­rı oy­na­yan her çocuk po­tan­si­yel bir sal­dır­gan de­ğil­dir. Böyle bir yak­la­şım, ço­cuk­la­rı dam­ga­la­mak­tan başka bir işe ya­ra­maz. Üs­te­lik şid­de­te yö­ne­len ço­cuk­la­rı ön­ce­den be­lir­le­ye­bi­lecek gü­ve­ni­lir bir ki­şi­lik pro­fi­li de bu­lun­mu­yor.

Ancak bir ço­cu­ğun be­lir­li ki­şi­le­ri hedef alan teh­dit­ler­de bu­lun­ma­sı, oku­lu­na sal­dır­mak­tan söz et­me­si, ey­le­mi­ni nasıl ger­çek­leş­ti­re­ce­ği­ne iliş­kin ay­rın­tı­lar pay­laş­ma­sı ya da somut ha­zır­lık­lar yap­ma­sı cid­di­ye alın­ma­lı­dır. Özel­lik­le bu dav­ra­nış­la­ra yoğun düş­man­lık, umut­suz­luk ve baş­ka­la­rı­na zarar verme ni­ye­ti eşlik edi­yor­sa zaman kay­bet­me­den ha­re­ke­te ge­çil­me­li­dir.

Bu­ra­da­ki temel ayrım, fark­lı dav­ra­nan ço­cu­ğu teh­li­ke­li ilan et­mek­le ger­çek bir teh­li­ke­nin işa­ret­le­ri­ni gör­mek ara­sın­da­dır.

Peki, biz ço­cuk­la­rı­mı­zı ne kadar ta­nı­yo­ruz?

Bir ço­cu­ğun okul ba­şa­rı­sı­nı, sınav not­la­rı­nı, te­le­fon ba­şın­da ge­çir­di­ği za­ma­nı bi­li­yo­ruz. Peki, okul­da kim ta­ra­fın­dan dış­lan­dı­ğı­nı, hangi ar­ka­da­şı­nın onu in­cit­ti­ği­ni, ken­di­si­ni ne zaman de­ğer­siz his­set­ti­ği­ni bi­li­yor muyuz? Eve gel­di­ğin­de oda­sı­na çe­kil­me­si­ni çoğu zaman sorun çı­kar­ma­ma­sı ola­rak yo­rum­lu­yo­ruz. Ses­siz­li­ği­ni huzur, kendi dün­ya­sı­na ka­pan­ma­sı­nı da ba­ğım­sız­lık sa­ya­bi­li­yo­ruz.

Oysa ses­siz­lik her zaman hu­zu­run işa­re­ti de­ğil­dir. Bazen an­la­ta­cak­la­rı­nı din­le­yecek bi­ri­ni bu­la­ma­yan çocuk sus­ma­yı öğ­re­nir. Duy­gu­la­rı kü­çüm­se­nen, so­run­la­rı ha­fi­fe alı­nan ya da sü­rek­li baş­ka­la­rıy­la kı­yas­la­nan bir çocuk, ya­şa­dı­ğı sı­kın­tı­la­rı pay­laş­mak­tan vaz­ge­çe­bi­lir.

Me­nek­şe Tok­yay’ın Yeni Yal­nız­lar: Di­ji­tal Çağın Ço­cuk­la­rı ki­ta­bı­nı bu açı­dan oku­mak önem­li. Di­ji­tal dün­ya­da yüz­ler­ce ki­şiy­le ile­ti­şim ku­ra­bil­mek, ger­çek ha­yat­ta bi­ri­ne gü­ve­ne­bil­mek an­la­mı­na gel­mi­yor. Sos­yal med­ya­da gö­rü­nür olmak, an­la­şıl­mak­la aynı şey değil. Çev­ri­mi­çi ka­la­ba­lık­la­rın or­ta­sın­da ken­di­si­ni ya­pa­yal­nız his­se­den ço­cuk­la­rın var­lı­ğı­nı gör­mez­den ge­le­me­yiz.

Ancak di­ji­tal yal­nız­lı­ğı okul sal­dı­rı­la­rı­nın tek ne­de­ni ola­rak gös­ter­mek de doğru değil. Yal­nız­lık ya­şa­yan ço­cuk­la­rın büyük ço­ğun­lu­ğu şid­de­te yö­nel­mi­yor. Akran zor­ba­lı­ğı, aile içi so­run­lar, dış­lan­ma, ağır ka­yıp­lar ve ruh­sal sı­kın­tı­lar da tek baş­la­rı­na sal­dır­gan­lı­ğın açık­la­ma­sı sa­yı­la­maz. Me­se­le, bu de­ne­yim­le­rin bir çocuk üze­rin­de­ki et­ki­si­ni an­la­mak ve somut risk be­lir­ti­le­ri or­ta­ya çık­tı­ğın­da ge­rek­li des­te­ği sağ­la­ya­bil­mek.

Te­le­fo­nu ço­cu­ğun elin­den almak kolay. Asıl zor olan, o te­le­fo­nun ar­ka­sın­da nasıl bir hayat ya­şan­dı­ğı­nı an­la­mak.

Okul­lar­da­ki reh­ber­lik hiz­met­le­ri de bu ne­den­le ha­ya­ti önem ta­şı­yor. Reh­ber­lik ser­vis­le­ri yal­nız­ca sınav kay­gı­sı ya­şa­yan veya ders­le­rin­de ba­şa­rı­sız olan öğ­ren­ci­ler­le il­gi­le­nen bi­rim­ler ola­rak gö­rül­me­me­li. Öğ­ren­ci­le­rin ar­ka­daş­lık iliş­ki­le­ri, dış­lan­ma de­ne­yim­le­ri, dav­ra­nış de­ği­şik­lik­le­ri ve gü­ven­lik­le­ri de iz­len­me­li. Öğ­ret­men­le­rin, reh­ber öğ­ret­men­le­rin, okul yö­ne­tim­le­ri­nin ve ge­rek­ti­ğin­de çocuk ruh sağ­lı­ğı uz­man­la­rı­nın iş bir­li­ği ya­pa­bi­le­ce­ği et­ki­li bir sis­tem ku­rul­ma­lı.

Aile­ler ço­cuk­la­rıy­la yal­nız­ca ba­şa­rı­la­rı üze­rin­den iliş­ki kur­mak­tan vaz­geç­me­li. “Bugün kaç aldın?” so­ru­su­nun ya­nı­na “Bugün seni üzen bir şey oldu mu?” so­ru­su­nu da ek­le­me­li. Ço­cuk­la­rın an­lat­tık­la­rı­nı hemen öğüt­le, azar­lar­la ya da yar­gı­lar­la kar­şı­la­mak ye­ri­ne din­le­me­li. Çünkü ya­şa­dı­ğı so­ru­nu an­lat­tı­ğın­da ce­za­lan­dı­rı­la­ca­ğı­nı dü­şü­nen çocuk, bir son­ra­ki sefer sus­ma­yı ter­cih ede­bi­lir.

Dev­le­tin so­rum­lu­lu­ğu ise okul ka­pı­sı­na gü­ven­lik gö­rev­li­si koy­mak­la sı­nır­lı değil. Okul­lar­da ye­ter­li uzman per­so­ne­lin bu­lun­ma­sı, çocuk ruh sağ­lı­ğı hiz­met­le­ri­ne eri­şi­min ko­lay­laş­tı­rıl­ma­sı, teh­dit­le­rin cid­di­yet­le de­ğer­len­di­ril­me­si ve öğ­ren­ci­le­rin gü­ven­le bil­di­rim ya­pa­bi­le­ce­ği me­ka­niz­ma­la­rın oluş­tu­rul­ma­sı ge­re­ki­yor. Gü­ven­lik po­li­ti­ka­la­rı, bütün ço­cuk­la­rı şüp­he­li sayan bir gö­ze­tim an­la­yı­şı­na değil, somut risk­le­ri za­ma­nın­da de­ğer­len­di­ren, hu­ku­ka ve çocuk hak­la­rı­na uygun bir yak­la­şı­ma da­yan­ma­lı.

Öğ­ret­men­ler­den de­dek­tif ol­ma­la­rı­nı, aile­ler­den de her teh­li­ke­yi tek baş­la­rı­na fark et­me­le­ri­ni bek­le­ye­me­yiz. Ancak bir ço­cu­ğun açık teh­dit­le­ri­ni “ço­cuk­tur, söy­ler” diye ge­çiş­tir­me­mek, yar­dım çağ­rı­la­rı­nı duy­mak ve ge­rek­ti­ğin­de uz­man­la­ra baş­vur­mak he­pi­mi­zin so­rum­lu­lu­ğu.

Okul sal­dı­rı­la­rın­dan sonra sık sık aynı cüm­le­le­ri du­yu­yo­ruz: “Kim­se­nin ak­lı­na gel­mez­di.” “Çok nor­mal bir ço­cuk­tu.” “Keşke ön­ce­den fark edil­sey­di.”
Belki de asıl sorun, ço­cuk­la­rı yal­nız­ca bir fe­la­ket ya­şan­dı­ğın­da fark et­me­miz­dir. Öf­ke­len­dik­le­rin­de sus­tu­ru­yor, ba­şa­rı­sız ol­duk­la­rın­da yar­gı­lı­yor, iç­le­ri­ne ka­pan­dık­la­rın­da kendi hâl­le­ri­ne bı­ra­kı­yo­ruz. Sonra kor­kunç bir olay ya­şan­dı­ğın­da geç­mi­şe dönüp işa­ret­ler arı­yo­ruz.

Oysa ön­ce­den tes­pit etmek, ge­le­ce­ği kesin ola­rak bil­mek de­ğil­dir. Her ço­cu­ğun dav­ra­nı­şın­dan bir teh­li­ke se­nar­yo­su çı­kar­mak da de­ğil­dir. Asıl me­se­le, somut teh­dit­le­ri ve sal­dı­rı ha­zır­lık­la­rı­nı za­ma­nın­da fark etmek; sı­kın­tı ya­şa­yan ço­cu­ğu dam­ga­la­ma­dan des­tek­le­mek ve baş­ka­la­rı­na zarar verme riski or­ta­ya çık­tı­ğın­da ge­rek­li mü­da­ha­le­yi ge­cik­tir­me­mek­tir.

Ço­cuk­la­rı­mı­zın ekran ba­şın­da ne kadar kal­dı­ğı­nı bi­li­yo­ruz. Peki, iç dün­ya­la­rın­da neler ya­şan­dı­ğı­nı ger­çek­ten bi­li­yor muyuz?

Belki de okul sal­dı­rı­la­rı­nı ön­le­mek için önce bu so­ru­ya dü­rüst­çe cevap ver­me­miz ge­re­ki­yor. Çünkü bir ço­cu­ğun şid­de­te yö­nel­me­si­ni en­gel­le­mek, yal­nız­ca sal­dı­rı­dan önce bir işa­re­ti ya­ka­la­mak değil; o ço­cu­ğun şid­de­ti bir çıkış yolu ola­rak gör­me­si­ne kadar uza­nan sü­re­ci müm­kün ol­du­ğun­ca erken fark ede­bil­mek­tir.