Okul­lar açıl­dı. Ço­cuk­la­rın çan­ta­la­rı ha­zır­lan­dı, kır­ta­si­ye mal­ze­me­le­ri alın­dı, okul kı­ya­fet­le­ri ta­mam­lan­dı.

Ayak­ka­bı, ser­vis, bes­len­me, yar­dım­cı kay­nak­lar der­ken aile­le­rin büt­çe­sin­den önem­li mik­tar­da para çıktı. Ancak bugün asıl so­rul­ma­sı ge­re­ken soru, “Okul alış­ve­ri­şi ne ka­da­ra mal oldu?” so­ru­sun­dan biraz daha fark­lı:

Bu har­ca­ma­lar kredi kar­tıy­la ya­pıl­dıy­sa, borç­lar nasıl öde­necek?

Çünkü Tür­ki­ye’de bir­çok aile için kredi kartı artık yal­nız­ca alış­ve­riş­te kul­la­nı­lan bir ödeme aracı değil, aylık büt­çe­de­ki gelir açı­ğı­nı ka­pat­ma­ya ya­ra­yan bir fi­nans­man ara­cı­na dö­nüş­müş du­rum­da.

Maaş aynı hızla art­maz­ken eği­tim­den gı­da­ya, ula­şım­dan ki­ra­ya, ener­ji­den gi­yi­me kadar pek çok har­ca­ma ka­le­mi­nin yük­sel­me­si, aile­le­ri kredi kar­tı­na daha fazla yö­nel­ti­yor.

Okul alış­ve­ri­şi bunun en gö­rü­nür ör­nek­le­rin­den biri.

Bir öğ­ren­ci­nin okul se­zo­nu baş­lan­gı­cın­da yap­tı­ğı har­ca­ma­la­rı dü­şü­ne­lim. Kı­ya­fet, ayak­ka­bı, çanta, kır­ta­si­ye ve diğer ih­ti­yaç­lar için ya­pı­lan top­lam har­ca­ma, tek se­fer­de aile büt­çe­si­nin önem­li bir bö­lü­mü­nü gö­tü­re­bi­li­yor.

Gelir bu har­ca­ma­yı kar­şı­la­ma­ya yet­me­di­ğin­de ise dev­re­ye kredi kartı gi­ri­yor.

Bu­ra­ya kadar sorun, kredi kar­tı­nın kul­la­nıl­ma­sı değil.

Asıl sorun, bor­cun son­ra­ki ay­lar­da hangi ge­lir­le öde­ne­ce­ği.

Çünkü kredi kar­tıy­la ya­pı­lan har­ca­ma, pa­ra­nın or­ta­dan kay­bol­du­ğu an­la­mı­na gel­mi­yor. Har­ca­ma er­te­len­miş olu­yor. Bu­gü­nün ih­ti­ya­cı, ya­rı­nın ge­li­rin­den kar­şı­lan­mak üzere satın alı­nı­yor.

Bu ne­den­le kredi kartı, doğru kul­la­nıl­dı­ğın­da ödeme ko­lay­lı­ğı sağ­la­yan bir araç ola­bi­lir. Ancak gelir ile har­ca­ma ara­sın­da­ki makas açıl­dı­ğın­da aynı kart, aile büt­çe­si üze­rin­de ciddi bir baskı oluş­tu­ra­bi­lir.

Özel­lik­le yal­nız­ca as­ga­ri ödeme ya­pıl­ma­sı, bor­cun ta­ma­men or­ta­dan kalk­tı­ğı an­la­mı­na gel­mi­yor. Öden­me­yen ba­ki­ye son­ra­ki dö­ne­me ta­şı­nı­yor ve faiz yü­küy­le bir­lik­te ye­ni­den kar­şı­mı­za çı­kı­yor.

Böy­le­ce geçen ayın okul alış­ve­ri­şi, bu ayın mut­fak mas­ra­fıy­la; bu ayın mut­fak mas­ra­fı da ge­lecek ayın fa­tu­ra­la­rıy­la ya­rış­ma­ya baş­lı­yor.

Bir süre sonra aile büt­çe­sin­de il­ginç bir tablo or­ta­ya çı­kı­yor:

Maaş ge­li­yor, ancak para daha he­sa­ba gir­me­den borç­la­ra da­ğı­lı­yor.

İşte bu­ra­da kredi kar­tı­nın kul­la­nım amacı de­ği­şi­yor. Ön­ce­le­ri ih­ti­yaç anın­da kul­la­nı­lan kart, za­man­la aylık yaşam gi­der­le­ri­nin ta­mam­la­yı­cı­sı hâ­li­ne ge­li­yor. Mar­ket alış­ve­ri­şi, fa­tu­ra öde­me­si, ço­cuk­la­rın okul ih­ti­yaç­la­rı, ula­şım ve hatta gün­lük küçük har­ca­ma­lar bile kredi kar­tı­na yük­len­me­ye baş­lı­yor.

Bu durum yal­nız­ca bi­rey­sel bir bütçe prob­le­mi ola­rak gö­rül­me­me­li.

Çünkü mil­yon­lar­ca ha­ne­nin ben­zer bi­çim­de ha­re­ket et­me­si, eko­no­mi­nin genel tü­ke­tim ya­pı­sı­nı da et­ki­li­yor.

Hane hal­kı­nın ge­le­cek­te elde ede­ce­ği ge­li­ri bu­gün­den tü­ket­me­si, kısa va­de­de alış­ve­ri­şin devam et­me­si­ni sağ­la­ya­bi­lir. Ancak borç yükü bü­yü­dük­çe tü­ke­tim ka­pa­si­te­si de za­yıf­lar.

İnsan­lar yeni bir alış­ve­riş yap­ma­dan önce mev­cut borç­la­rı­nı dü­şün­me­ye baş­lar.

Bugün ya­pı­lan har­ca­ma, ya­rı­nın ge­li­rin­den dü­şül­dü­ğü için ge­le­cek­te­ki tü­ke­tim alanı da­ra­lır.

Bu ne­den­le kredi kartı borç­la­rı­na yal­nız­ca ban­ka­cı­lık sis­te­mi açı­sın­dan değil, hane hal­kı­nın eko­no­mik gücü açı­sın­dan da bak­mak ge­re­ki­yor.

Çünkü bir aile­nin ge­li­ri­nin önem­li bir bö­lü­mü geç­miş dönem har­ca­ma­la­rı­nın borç öde­me­si­ne gi­di­yor­sa, o aile­nin bu­gü­nü­nü ya­şa­ma ve ge­le­ce­ği­ni plan­la­ma im­kâ­nı da aza­lı­yor.

İşte bu­ra­da eko­no­mi­nin temel so­ru­la­rın­dan biri ye­ni­den kar­şı­mı­za çı­kı­yor:

Ge­lir­ler, hayat pa­ha­lı­lı­ğı kar­şı­sın­da ye­te­rin­ce ar­tı­yor mu?

Eğer bir aile­nin ge­li­ri her ay aynı ka­lır­ken eği­tim, gıda, kira, ula­şım ve ener­ji gi­der­le­ri ar­tı­yor­sa, aile iki se­çe­nek­le karşı kar­şı­ya ka­lı­yor.

Ya bazı ih­ti­yaç­la­rı­nı er­te­le­yecek ya da borç­la­na­cak.

Eği­tim ise er­te­len­me­si en zor har­ca­ma­la­rın ba­şın­da ge­li­yor.

Ço­cu­ğun okul kı­ya­fe­ti­ni al­ma­mak, çan­ta­sı­nı ye­ni­le­me­mek, ge­rek­li kır­ta­si­ye mal­ze­me­le­ri­ni al­ma­mak kolay bir ter­cih değil.

Anne ve baba, kendi ih­ti­yaç­la­rın­dan kı­sa­rak ço­cu­ğu­nun eği­tim mas­ra­fı­nı kar­şı­la­ma­ya ça­lı­şı­yor.

Ancak bu­ra­da başka bir ger­çek daha var:

Bir aile­nin eği­tim mas­ra­fı­nı kar­şı­la­ya­bil­me­si, yal­nız­ca ço­cu­ğun ih­ti­ya­cı­nı kar­şı­la­mak değil, aile­nin ge­le­ce­ği­ni de fi­nan­se ede­bil­mek an­la­mı­na ge­li­yor.

Okul mas­raf­la­rı bir de­fa­ya mah­sus değil. Eği­tim yılı bo­yun­ca devam edi­yor.

Bugün çanta ve kır­ta­si­ye alı­nı­yor. Yarın ser­vis üc­re­ti ge­li­yor. Ar­dın­dan bes­len­me gi­der­le­ri, yar­dım­cı kay­nak­lar, okul et­kin­lik­le­ri ve diğer ih­ti­yaç­lar or­ta­ya çı­kı­yor.

Yani okul­la­rın açıl­ma­sıy­la bir­lik­te baş­la­yan har­ca­ma dö­ne­mi, yal­nız­ca eylül ayıy­la sı­nır­lı kal­mı­yor.

Bu ne­den­le aile­le­rin asıl so­ru­nu, okul alış­ve­ri­şi­nin tek se­fer­lik ma­li­ye­ti değil; eği­tim yılı bo­yun­ca olu­şa­cak top­lam ma­li­yet.

Bir de bunun üze­ri­ne kira, mut­fak, elekt­rik, su, do­ğal­gaz, ula­şım ve sağ­lık gibi zo­run­lu har­ca­ma­lar ek­len­di­ğin­de, aile büt­çe­sin­de­ki ha­re­ket alanı gi­de­rek da­ra­lı­yor.

Böyle bir or­tam­da kredi kartı, aile­ler için adeta ikin­ci bir gelir ka­pı­sı gibi gö­rül­me­ye baş­la­na­bi­li­yor.

Oysa kredi kartı gelir de­ğil­dir.

Kredi kartı, ge­le­cek­te­ki ge­li­rin bu­gün­den kul­la­nıl­ma­sı­dır.

Bu ay­rı­mı yap­mak son de­re­ce önem­li.

Çünkü kredi kar­tın­da­ki limit, ki­şi­nin ka­zan­dı­ğı para de­ğil­dir. Ban­ka­nın be­lir­li şart­lar­la kul­la­nıl­ma­sı­na izin ver­di­ği bir borç­lan­ma ka­pa­si­te­si­dir.

Limit yük­sel­dik­çe in­sa­nın har­ca­ma ka­pa­si­te­si ar­ta­bi­lir. Ancak gelir yük­sel­me­di­ği sü­re­ce borç ödeme ka­pa­si­te­si aynı kalır.

Bu ne­den­le yük­sek kredi kartı li­mi­ti, yük­sek gelir an­la­mı­na gel­mez.

Tam ter­si­ne, gelir ile borç ara­sın­da­ki denge bo­zul­du­ğun­da yük­sek limit daha büyük bir borç yü­kü­ne dö­nü­şe­bi­lir.

Peki aile ne ya­pa­cak?

Ön­ce­lik­le zo­run­lu ih­ti­yaç­lar­la er­te­le­ne­bi­lir har­ca­ma­la­rın bir­bi­rin­den ay­rıl­ma­sı ge­re­ki­yor.

Aylık gelir belli ise, ön­ce­lik­le kira, gıda, eği­tim, ula­şım ve temel fa­tu­ra­lar gibi zo­run­lu gi­der­ler he­sap­lan­ma­lı. Ar­dın­dan kredi kartı borcu için ger­çek­çi bir ödeme planı oluş­tu­rul­ma­lı.

Bir başka önem­li nokta ise kredi kartı bor­cu­nu başka bir kredi kar­tıy­la ka­pat­ma alış­kan­lı­ğı.

Bir kar­tın bor­cu­nu başka bir kart­tan ya­pı­lan har­ca­may­la kar­şı­la­mak, kısa va­de­de ra­hat­la­ma sağ­la­ya­bi­lir. Ancak gelir ve gider ara­sın­da­ki temel sorun çö­zül­me­di­ği sü­re­ce borç yal­nız­ca başka bir ta­ri­he ta­şın­mış olur.

Bu ne­den­le bor­cun yö­ne­til­me­si kadar, bor­cun neden oluş­tu­ğu­nun da sor­gu­lan­ma­sı ge­re­ki­yor.

Eğer bir aile her ay temel ih­ti­yaç­la­rı­nı kar­şı­la­mak için kredi kar­tı­na baş­vu­ru­yor­sa, bu­ra­da yal­nız­ca aile­nin har­ca­ma alış­kan­lık­la­rı­nı tar­tış­mak ye­ter­li de­ğil­dir.

Gelir dü­ze­yi­ni de ko­nuş­mak ge­re­kir.

Çünkü eko­no­mi­nin temel den­ge­si çok basit:

Ge­li­ri­niz gi­der­le­ri­ni­zi kar­şı­la­mı­yor­sa, ara­da­ki fark bir şe­kil­de borç­la ka­pa­tı­lır.

Bugün kredi kartı, yarın ih­ti­yaç kre­di­si, daha sonra başka bir borç...

Bu süreç uza­dık­ça hane hal­kı­nın fi­nan­sal ha­re­ket alanı da­ra­lır.

Bu­ra­da me­se­le sa­de­ce bi­rey­sel eko­no­mi de de­ğil­dir.

Borç­lu hane hal­kı­nın tü­ke­tim gücü aza­lır­sa, bunun et­ki­si za­man­la es­na­fa, ma­ğa­za­ya, üre­ti­ci­ye ve eko­no­mi­nin diğer alan­la­rı­na da yan­sı­ya­bi­lir.

Bugün okul alış­ve­ri­şi yapan aile, yarın borç öde­mek zo­run­da kal­dı­ğın­da başka bir har­ca­ma­sı­nı kıs­mak du­ru­mun­da ka­la­bi­lir.

Do­la­yı­sıy­la eko­no­mi­de tü­ke­tim devam edi­yor gibi gö­rü­nür­ken, as­lın­da tü­ke­ti­min önem­li bir bö­lü­mü borç­la fi­nan­se edi­li­yor ola­bi­lir.

Bu ne­den­le yal­nız­ca alış­ve­riş ra­kam­la­rı­na ba­ka­rak eko­no­mi­nin du­ru­mu­nu an­la­mak ye­ter­li de­ğil­dir.

O alış­ve­ri­şin hangi ge­lir­le ve hangi borç­la ya­pıl­dı­ğı­na da bak­mak ge­re­kir.

Okul­lar açıl­dı.

Ço­cuk­la­rın çan­ta­la­rı hazır.

Def­ter­ler alın­dı.

Ka­lem­ler ku­tu­la­rı­na ko­nul­du.

Okul kı­ya­fet­le­ri ta­mam­lan­dı.

Ancak aile­le­rin önün­de şimdi başka bir hesap var:

Kredi kartı ekst­re­si gel­di­ğin­de bu borç hangi ge­lir­le öde­necek?

Eko­no­mi bazen büyük fab­ri­ka­lar­da, fi­nans pi­ya­sa­la­rın­da veya yük­sek ra­kam­lar­da değil, doğ­ru­dan ev­le­rin mut­fak ma­sa­sın­da kar­şı­mı­za çıkar.

Bazen bir okul çan­ta­sı­nın için­de, bazen mar­ket fi­şin­de, bazen de kredi kartı ekst­re­sin­de eko­no­mi­nin ger­çek fo­toğ­ra­fı­nı gö­rü­rüz.

Çünkü me­se­le yal­nız­ca ne kadar har­ca­dı­ğı­mız de­ğil­dir.

Ne kadar ka­zan­dı­ğı­mız, ne kadar borç­lan­dı­ğı­mız ve bor­cu­mu­zu öde­ye­bil­mek için ge­le­ce­ği­miz­den ne ka­da­rı­nı bu­gün­den tü­ket­ti­ği­miz­dir.

Okul­lar açıl­dı.

Eği­tim baş­la­dı.

Şimdi aile­ler için başka bir dönem daha baş­la­dı:

Borç ödeme dö­ne­mi.