Sev­gi­li dost­lar, ge­çen­ler­de kah­ve­mi yu­dum­lar­ken ak­lı­ma ta­kıl­dı: Hani hep deriz ya, "Kur­tu­luş Sa­va­şı’ndan yeni çık­mış bir ülke, yok­sul­luk için­de nasıl oldu da o koca fab­ri­ka­la­rı kurdu?" diye... Ger­çek­ten bü­yü­le­yi­ci bir hi­kâ­ye­dir o. 1923 İzmir İkti­sat Kong­re­si, ar­ka­sın­dan gelen Sü­mer­bank­lar, Eti­bank­lar, şeker fab­ri­ka­la­rı, o meş­hur "kendi ken­di­ne yeten ülke" ide­ali...

Sonra kendi ken­di­me sor­dum: Ara­dan yüz­yıl geçti, dünya bam­baş­ka bir yere ev­ril­di. Peki, o gün­le­rin o fe­da­kar, o akıl­cı üre­tim eko­no­mi­si ve gi­ri­şim mo­de­li bugün hâlâ işi­mi­ze yarar mı? Yoksa mü­ze­de sak­la­ya­ca­ğı­mız tatlı bir nos­tal­ji­den mi iba­ret?

Gelin, biraz dert­le­şe­lim.

Bana so­rar­sa­nız yanıt ne "Aynen ge­çer­li­dir" kadar basit, ne de "Artık devir de­ğiş­ti, geç bun­la­rı" di­yecek kadar yü­zey­sel. İşin sırrı, o günkü mo­de­lin ru­hu­nu ya­ka­la­yıp bu­gü­nün tek­no­lo­ji­siy­le gün­cel­le­mek­te.

O Gün Ne Yap­mış­tık?

Bir ha­tır­la­ya­lım... Cum­hu­ri­yet’in ilk yıl­la­rın­da elde avuç­ta para yoktu, ye­tiş­miş insan kay­na­ğı par­mak­la gös­te­ri­lecek kadar azdı. Ama müt­hiş bir irade vardı.

Ne ya­pıl­dı? Pamuk biz­dey­di, do­ku­ma fab­ri­ka­sı ku­rul­du. Pan­car biz­dey­di, şeker fab­ri­ka­sı ku­rul­du. Yani el­de­ki ham­mad­de neyse, ona uygun yerli sa­na­yi inşa edil­di. Dev­let, özel sek­tö­rün gü­cü­nün yet­me­di­ği yerde elini taşın al­tı­na koydu, biz­zat gi­ri­şim­ci oldu. Ama bunu ya­par­ken yerli tüc­ca­rı, gi­ri­şim­ci­yi de ez­me­di; İş Ban­ka­sı’yla, teş­vik­ler­le des­tek­le­di. En önem­li­si de dış borca bo­ğul­ma­dan, kendi im­kan­la­rıy­la ba­şar­dı bunu.

Bugün Dünya Ne­re­ye Ko­şu­yor?

Şimdi bu­gü­ne dö­ne­lim... Bi­li­yo­rum, artık devir in­ter­net, yapay zeka ve mik­ro­çip devri. Ama son bir­kaç yılda ya­şa­dık­la­rı­mı­za bir bakın: Pan­de­mi­de maske bu­la­ma­dık, sa­vaş­lar yü­zün­den tahıl ve ener­ji krizi ka­pı­mı­za da­yan­dı. Kü­re­sel­leş­me de­dik­le­ri o süslü rüya ça­tır­da­dı.

Meğer ney­miş? "Nasıl olsa dı­şa­rı­dan ucuza alı­yo­ruz" demek ha­ya­ti risk­miş. Dünya dev­le­ri bile şimdi kri­tik ürün­ler­de kendi ken­di­ne ye­te­bil­me­nin pe­şi­ne düştü. Yani an­la­ya­ca­ğı­nız, Cum­hu­ri­yet’in ilk yıl­la­rın­da­ki o "kendi gö­be­ği­ni kendi kesme" man­tı­ğı, bugün ye­ni­den kü­re­sel bir zo­run­lu­luk ha­li­ne geldi.

Peki, Bu Model Bu­gü­ne Nasıl Uyar­la­nır?

İşte zur­na­nın zırt de­di­ği yer bu­ra­sı. Bugün kal­kıp 1930’ların fab­ri­ka­la­rı­nı bi­re­bir ku­ra­cak ha­li­miz yok. Ama o man­tı­ğı bu­gü­ne şöyle en­teg­re ede­bi­li­riz:

Fab­ri­ka Kuran Dev­let­ten, Tek­no­lo­ji­yi Des­tek­le­yen Dev­le­te: Dün Sü­mer­bank kumaş üre­ti­yor­du. Bugün dev­let; çip üre­ti­mi, yapay zeka, ye­ni­le­ne­bi­lir ener­ji ve bi­yo­tek­no­lo­ji gibi yük­sek risk­li ve büyük ser­ma­ye is­te­yen alan­lar­da öncü ol­ma­lı. Riski üst­le­nip özel sek­tö­rün önünü aç­ma­lı.

Ya­zı­lım­da ve Sa­na­yi­de Yer­li­leş­me: O dönem ku­ma­şı, şe­ke­ri yer­li­leş­tir­miş­tik; bugün sa­na­yi­de kul­lan­dı­ğı­mız yük­sek tek­no­lo­ji­li ara mal­la­rı ve ya­zı­lım­la­rı yer­li­leş­tir­me­li­yiz.

Di­ji­tal Sü­mer­bank­lar (Start-up Eko­sis­tem­le­ri): Sü­mer­bank sa­de­ce bir fab­ri­ka de­ğil­di; okulu, kreşi, spor ku­lü­büy­le bir yaşam ala­nıy­dı. Bu­gü­nün "Sü­mer­bank ruhu", genç­le­rin fi­kir­le­ri­ni bü­yüt­tü­ğü tek­no­park­lar­da, ku­luç­ka mer­kez­le­rin­de ya­şa­ma­lı.

Top­ra­ğa ve Ta­rı­ma Dönüş: "Köylü mil­le­tin efen­di­si­dir" sözü laf olsun diye söy­len­me­di. İklim kri­zi­nin ka­pı­da ol­du­ğu şu çağda, akıl­lı tarım ve ko­ope­ra­tif­çi­lik­le gıda gü­ven­li­ği­mi­zi ga­ran­ti­ye almak zo­run­da­yız. Dı­şa­rı­dan buğ­day, saman ithal ede­rek üre­tim eko­no­mi­si olun­maz.

Sözün Özü...
Dost­lar, "Kur­tu­luş Sa­va­şı son­ra­sı üre­tim mo­de­li bugün uy­gu­la­na­bi­lir mi?" so­ru­su­nun özeti şudur:

Biz 1920’lerin üre­tim araç­la­rı­nı bugün aynen kul­la­na­ma­yız, doğru. Ama o günkü üre­tim ira­de­si­ni, milli kay­nak­la­ra gü­ven­me ak­lı­nı ve plan­lı kal­kın­ma di­sip­li­ni­ni bal gibi de uy­gu­la­rız.

Üret­me­den tü­ke­ten, sa­de­ce borç­la çarkı dön­dür­me­ye ça­lı­şan sis­tem­le­rin tı­kan­dı­ğı bir çağ­da­yız. Yüz yıl önce kül­le­rin­den doğan o ruh, bugün çip fab­ri­ka­la­rın­da, ya­zı­lım ofis­le­rin­de, yeşil ener­ji tar­la­la­rın­da ye­ni­den can­lan­ma­yı bek­li­yor.

Yeter ki tü­ket­me­nin ko­lay­lı­ğı­na değil, üret­me­nin gu­ru­ru­na talip ola­lım.

Ne der­si­niz, sizce de o ruhu ha­tır­la­ma­nın za­ma­nı gel­me­di mi?

30 Ağustos Zafer Bayramımız kutlu olsun.

Sevgi ve selam...