Si­cil­ya'nın beni en çok şa­şır­tan yanı, hiç­bir keş­fin baş­la­dı­ğı yerde bit­me­me­si. Bir şi­irin pe­şin­den yü­rür­ken ken­di­ni­zi ta­ri­hin için­de bu­la­bi­li­yor, bir ef­sa­ne­nin izini sü­rer­ken yüz­yıl­lar ön­ce­si­nin ön­yar­gı­la­rıy­la kar­şı­la­şa­bi­li­yor­su­nuz. Bu kez yol beni bam­baş­ka bir yere gö­tür­dü. Ço­cuk­lu­ğu­mun en ta­nı­dık bil­ge­si­ne... Üs­te­lik Ana­do­lu'da değil, Si­cil­ya'da.

Çizen: Sara Cappello

Adı Nas­red­din Hoca de­ğil­di. Giufà'ydı.
İlk kez bu isim­le kar­şı­laş­tı­ğım­da, Si­cil­ya'ya özgü bir halk kah­ra­ma­nı ol­du­ğu­nu dü­şün­düm. Fakat hi­kâ­ye­le­ri­ni oku­ma­ya baş­la­yın­ca şaş­kın­lı­ğım gi­de­rek arttı. Çünkü sa­tır­lar­da do­la­şan mizah bana hiç ya­ban­cı de­ğil­di. Her hi­kâ­ye­nin so­nun­da ço­cuk­lu­ğu­muz­dan ta­nı­dı­ğı­mız bir bil­ge­nin sesi yan­kı­la­nı­yor­du.
Nas­red­din Hoca'nın…

Türk kül­tü­rü­nün en se­vi­len halk bil­ge­si olan Nas­red­din Hoca'nın ger­çek­ten ya­şa­mış bir kişi ol­du­ğu kabul edi­lir. Ta­ri­hî kay­nak­la­ra göre 1208 yı­lın­da Es­ki­şe­hir'in Siv­ri­hi­sar il­çe­si­ne bağlı Hortu kö­yün­de doğar. Ba­ba­sı köyün ima­mı­dır. Daha sonra Ak­şe­hir'e yer­le­şir; bu­ra­da imam­lık, mü­der­ris­lik ve ka­dı­lık yap­tı­ğı kabul edi­lir. 1284 yı­lın­da Ak­şe­hir'de ha­ya­tı­nı kay­be­der. Tür­be­si bugün hâlâ zi­ya­ret­çi­le­ri­ni ağır­la­mak­ta­dır. Ancak onu ölüm­süz kılan me­za­rı değil, yüz­yıl­lar­dır dil­den dile do­la­şan fık­ra­la­rı­dır. Ha­zır­ce­vap­lı­ğı, ince ze­kâ­sı ve kim­se­yi in­cit­me­den dü­şün­dü­ren mi­za­hı sa­ye­sin­de Nas­red­din Hoca yal­nız­ca Ana­do­lu'nun değil, geniş bir coğ­raf­ya­nın ortak kül­tür mi­ra­sı­na dö­nüş­müş­tür.

Araş­tır­ma­ya devam et­tik­çe il­ginç bir yol­cu­luk­la kar­şı­laş­tım. Giufà, Si­cil­ya'da doğ­muş bir ka­rak­ter de­ğil­di. Kök­le­ri 9. yüz­yıl Arap an­la­tı ge­le­ne­ğin­de ya­şa­yan Juha (Cuhâ/Ğuhâ) ka­rak­te­ri­ne uza­nı­yor­du. Bu hi­kâ­ye­ler yüz­yıl­lar bo­yun­ca Ak­de­niz'in fark­lı kı­yı­la­rı­na ta­şın­mış; Si­cil­ya'da Giufà, başka coğ­raf­ya­lar­da Djeha, Goha ya da başka ad­lar­la an­la­tıl­mış­tı. Ana­do­lu'da ise Nas­red­din Hoca ge­le­ne­ğiy­le iç içe geç­miş, pek çok fıkra fark­lı kah­ra­man­la­rın ağ­zın­dan ye­ni­den hayat bul­muş­tu. Kah­ra­man­la­rın isim­le­ri de­ğiş­miş­ti ama in­sa­nı gül­dü­rür­ken dü­şün­dü­ren o ince zekâ hep aynı kal­mış­tı.

Si­cil­ya­lı­lar için Giufà ne bir kral­dır ne de bir des­tan kah­ra­ma­nı. O, hal­kın için­den çıkan sı­ra­dan bir in­san­dır. Ço­cuk­su saf­lı­ğı yü­zün­den sık sık kan­dı­rı­lır, ba­şı­nı derde sokar; ama hiç­bir zaman kö­tü­lük dü­şün­mez. Hi­kâ­ye­le­rin so­nun­da çoğu kez asıl dersi veren de odur. Belki bu yüz­den yüz­yıl­lar­dır Si­cil­ya­lı ço­cuk­lar prens­ler­den önce Giufà'nın hi­kâ­ye­le­riy­le büyür. Çünkü in­san­lar ku­sur­suz kah­ra­man­lar­dan çok, ken­di­le­ri­ne ben­ze­yen bil­ge­le­re ina­nır­lar.

Giufà'nın en se­vi­len hi­kâ­ye­le­rin­den biri bize ol­duk­ça ta­nı­dık gelir. Oğ­luy­la bir­lik­te eşe­ğiy­le yola çıkar. Önce oğul eşeğe biner; in­san­lar ayıp­lar. Sonra baba biner; yine eleş­ti­ri­lir. Bu kez ikisi bir­lik­te bi­ner­ler; eşeğe acı­ma­dık­la­rı söy­le­nir. İkisi de yü­rü­yün­ce bu defa "Madem eşe­ği­niz var, neden yü­rü­yor­su­nuz?" diye azar işi­tir­ler. Hi­kâ­ye­nin so­nun­da ve­ri­len ders as­lın­da he­pi­mi­zin bil­di­ği ger­çek­tir: İnsan­la­rın di­li­ni sus­tur­mak müm­kün de­ğil­dir.

Bir başka öy­kü­de hü­küm­dar, Giufà'dan bir eşeğe okuma yazma öğ­ret­me­si­ni ister. Gün­ler süren "eği­tim" so­nun­da eşek ki­ta­bın say­fa­la­rı­nı di­liy­le çe­vir­me­ye baş­lar. Her­kes hay­ret için­dey­ken Giufà gü­lüm­se­ye­rek sa­de­ce şu cüm­le­yi söy­ler: "Eşek bun­dan faz­la­sı­nı oku­ya­maz." İşte o anda insan, Nas­red­din Hoca'nın mi­za­hı­nı Si­cil­ya'nın dar so­kak­la­rın­da ye­ni­den duyar.

El­bet­te Giufà ile Nas­red­din Hoca aynı kişi de­ğil­dir. Biri Si­cil­ya'nın, di­ğe­ri Ana­do­lu'nun kül­tü­rel ha­fı­za­sın­da yer edin­miş­tir. Ama ikisi de aynı büyük an­la­tı ge­le­ne­ği­nin ço­cuk­la­rı­dır. İkisi de in­sa­nın za­af­la­rı­nı, ki­bir­le­ri­ni, hırs­la­rı­nı ve sağ­du­yu­su­nu mi­za­hın di­liy­le an­la­tır. Belki de bu yüz­den bir Si­cil­ya­lı­nın gü­le­rek an­lat­tı­ğı bir hi­kâ­ye, bize ço­cuk­lu­ğu­muz­dan ta­nı­dık gelir.

Ak­de­niz'e ha­ri­ta­dan bak­tı­ğı­nız­da ül­ke­le­ri bir­bi­rin­den ayı­ran sı­nır­lar gö­rür­sü­nüz. Oysa kül­tür, ha­ri­ta­la­ra bak­maz. Rüz­gâr gibi de­ni­zi aşar; li­man­dan li­ma­na ula­şır, her kı­yı­da yeni bir isim ka­za­nır. Bir hal­kın an­lat­tı­ğı hi­kâ­ye, başka bir hal­kın ço­cuk­lu­ğu­na dö­nü­şür.

Si­cil­ya bana önce Bu­te­ra'da Nazım Hik­met'in di­ze­le­riy­le şi­ir­le­rin sınır ta­nı­ma­dı­ğı­nı gös­ter­di. Sonra Testa di Moro ef­sa­ne­siy­le tek bir ke­li­me­nin yüz­yıl­lar bo­yun­ca nasıl ya­şa­ya­bil­di­ği­ni an­lat­tı. Şimdi ise Si­cil­ya'da Giufà, Ana­do­lu'da Nas­red­din Hoca olu­yor; isim­ler de­ği­şi­yor ama insan aynı insan ka­lı­yor. Aynı ha­ta­la­rı ya­pı­yor, aynı ders­le­ri alı­yor, aynı fık­ra­ya yüz­yıl­lar sonra bile gü­lüm­se­ye­bi­li­yor.